• X3DOM: http://www.x3dom.org/

Ponieważ nic w internecie nie ginie definitywnie – programy te można wciąż znaleźć na serwisach oferujących pliki do ściągnięcia, mirrorach lub blogach (link) – jednak wsparcie dla nich wygasło, nie są też dostępne na oficjalnych stronach producentów (zazwyczaj, same te strony zostały zamknięte lub przejęte). Zdobycie ich i ozywanie może być w znacznym stopniu utrudnione – nie sposób zatem na nich polegać, ani polecać ich użytkownikom.

Oprócz plugin’ów, działających w środowisko przeglądarki, dostępne są również osobne odtwarzacze plików x3D. Nie obsługują one wyświetlania osadzonych na stronach www plików x3D – nie leżą zatem bezpośrednio w obszarze tematycznym tej pracy – mogą je natomiast odtwarzać samodzielnie. Do tej grupy nalezą: darmowy – rdzennie stworzony pod system Linux – FreeWRL/Freex3D (link), Helian (link) – zaopatrzony w szczególne funkcje do obsługi dźwięku przestrzennego, H3DViewer (link) – stworzony z myślą o wykorzystaniu w połączeniu z technologiami haptycznymi (dotykowymi), InstantPlayer (link), będący częścią Instant Reality – większego pakietu do tworzenia aplikacji rzeczywistości wirtualnej oraz rzeczywistości powiększonej (augmented reality) opracowanego przez Fraunhofer Institute, OpenWorlds Horizon (link) – darmowa przeglądarka oraz płatny pakiet deweloperski

Aktualna listę oprogramowania do tworzenia, odtwarzania, a również projektów, które w jakikolwiek inny sposób wykorzystuje standard x3D – bibliotek programistycznych, rozszerzeń – można znaleźć pod adresem (link). Cennym źródłem informacji i kursów na temat x3D (chociaż nie zawsze aktualnym) jest strona Web3D Consortium (link) oraz witryna społeczności skupionej wokół rozwoju standardu (w formie Wikipedii) (link). Dostępna jest także strona pozwalająca na wykrycie dostępnych w przeglądarce użytkownika wtyczek, oraz posiadającą aktualna listę działających pluginów, odtwarzaczy i przykładów (link).

Z x3D korzysta Demicron w swoim autorskim oprogramowaniu do tworzenia internetowych prezentacji w 3D (link). Ich WireFusion wymaga jedynie Java 1.1 (plugin korzysta z silnika JOGL), nie potrzebuje natomiast żadnych dodatkowych wtyczek aby wyświetlać dobrej jakości trójwymiarowe obiekty. Razem z pluginem Demicron oferuje narzędzie do tworzenia prezentacji, do którego mogą być zaimportowane właśnie pliki x3D lub VRML. Dla potrzeb edukacyjnych WireFusion jest darmowy, w pozostałych sytuacjach jest to jednak rozwiązanie płatne

Zapisywanie plików w formacie x3D jest obecnie natywnie obsługiwane na przykład przez open source’owy program graficzny Blender (link), a także przez Seamless 3D, które wywodzi się jeszcze z VRML (link). Wiele profesjonalnych programów do modelowania posiada natomiast narzędzia służące do eksportu lub konwersji do formatu x3D (link). Przykładowo, dla modeli stworzonych w pakiecie AutoDesk Maya, wykorzystać można bezpłatny (licencja LGPL) plugin RawKee (link), który nie tylko służy jako eksporter, ale integruje się ze środowiskiem Maya i wzbogaca je o opcje typowe dla x3D. W sieci działa kilka mniej znanych projektów, których członkowie zajmują się tworzeniem oprogramowania do modelowanie obsługującego format x3D. Miedzy innymi prosty, darmowy Wings3D (link), umożliwiający modelowanie, chociaż bez animacji, ani interaktywnych funkcji standardu. Komercyjny pakiet AC3D (link), który jest na rynku od 1994, a pierwotnie stworzony był na komputer Amiga – tutaj również możliwy jest eksport do formatu x3D. Istnieją również programy dedykowane do edycji plików w tym formacie, które koncentrują się nie tyle na modelowaniu, ale raczej na weryfikacji i wizualizacji struktury tworzonego pliku XML. x3D-Edit Authoring Tool (link) wykorzystuje xj3D – najpełniejszą implementacje x3D w języku Java. BS Edit (link) firmy Bitmanagement Software służy do edycji scen, opartej na strukturze pliku x3D – narzędzie to jest jak dotąd dostępne w języku niemieckim.

Bitmanagement Software jest też twórca całego pakietu komercyjnych narzędzi do obsługi x3D, w tym działającej w popularnych przeglądarkach wtyczki BS Contact (link). Plugin jest darmowy, jednak wyświetla dość duże logo – można je usunąć po wykupieniu pełnej wersji. Jako sposób na osadzenie pliku x3D na stronie WWW można też traktować umieszczenie apletu Java. Projekt xj3D (link) dostarcza zestaw klas w języku Java, za pomocą których zaimplementowano obsługę standardu x3D. Pakiet polega na bibliotece JOGL (patrz Java), jeśli chodzi o renderowanie obrazu. Można go bezpłatnie wykorzystać w programach lub apletach, przy czym jeśli chodzi wariant drugi – można się spotkać z pewnymi problemami z autoryzacja oraz długim czasem uruchamiania (link).

• Open Wonderland Foundation: http://openwonderland.org/
• WireFusion 5: http://www.demicron.com/wirefusion/index.html
• Seamless3d: http://www.seamless3d.com/
• RawKee: http://rawkee.sourceforge.net/
• Wings 3D: http://www.wings3d.com/
• X3D-Edit Authoring Tool for Extensible 3D (X3D) Graphics: https://savage.nps.edu/X3D-Edit/
• BS Editor: http://www.bitmanagement.de/en/products/authoring-tools/bs-editor
• Xj3D: http://www.xj3d.org/

x3D to nowy, lepszy VRML. Zachowując logikę budowania trójwymiarowych scen – metaforę grafu, składnie ubrano w „lingua franca” internetu, czyli XML (link). Użyto tagów, zamiast obfitującej w zagnieżdżone nawiasy syntaksy, przywodzącej na myśl raczej programowanie, niż modelowanie 3D. Odparto w ten sposób jeden z głównych argumentów krytyków VRML, mianowicie ze język ten, chociaż pretendował do miana uniwersalnego sieciowego formatu, nie korzystał z tagów, czyli standardu leżącego u podstaw treści tworzonych w internecie. Nie jest to jednak jedyna zmiana wprowadzona do nowego formatu.

Specyfikacja x3D obejmuje przede wszystkim mechanizmy generowania grafiki 3D (link). Operacje geometryczne na wielobok (trójkątach, oraz innych płaszczyznach), hierarchiczna transformacje obiektów, oświetlenie, mapowanie, wieloprzebiegowe teksturowanie, programowalne cieniowanie pikseli i wierzchołków oraz sprzętowa akceleracje. x3D był jednak pomyślany jako wszechstronny format do prezentacji interaktywnych scen, obejmuje zatem wiele więcej. Oprócz grafiki 3D tworzyć można dwuwymiarowe wektorowe obrazy oraz tekst. Możliwe jest określenie animacji obiektów i scen, w tym specjalistyczna animacje postaci ludzkich, a także morfing. Interaktywność zapewniona jest dzięki obsłudze podnoszenia oraz przeciągania za pomocą myszki. Zaimplementowano również nawigacje – symulacje chodu, latania, detekcje kolizji, zbliżania się użytkownika do obiektów oraz wykrywanie ich widzialności Większe zagłębienie w wirtualny świat możliwe jest również dzięki obsłudze przestrzennego dźwięku.

Od strony bardziej technicznej, x3D pozwala na wykorzystanie skryptów do dynamicznej zmiany generowanego otoczenia. Sceny mogą być komponowane z obiektów dostępnych w całym internecie, można się również miedzy nimi poruszać, analogicznie jak po stronach www, z wykorzystaniem mechanizmu hiperłączy. Użytkownicy mogą tworzyć obiekty rozszerzające możliwości przeglądarek obsługujących podstawy standardu. Można korzystać z metod optymalizacji sposobu wyświetlania obiektów (usuwania niewidocznych powierzchni) takich jak BSP/QuadTree/OctTree. Oprócz formatu tekstowego (XML), standard przewiduje również format binarny.

x3D przeszedł proces standaryzacji ISO i od 2005 roku objęty jest standardem o numerze ISO/IEC 19775/19776/19777 (link). Nad jego specyfikacja czuwa Web3D Consortium – organizacja wywodząca się z rozwiązanego VRML Consortium. Nad rozwojem nowego formatu pracują zatem ludzie, którzy angażowali się w tworzenie jego poprzednika. Przy kształtowaniu x3D, konsorcjum współpracuje z przedstawicielami przemysły IT oraz podobnymi organizacjami, miedzy innymi z World Wide Web Consortium (W3C) – odpowiedzialnym za promowanie standardów przesyłu oraz tworzenia stron www – oraz z Khronos Group – którzy opiekują się specyfikacja OpenGL (link). Budowaniu x3D przyświeca kilka idei, będących wyznacznikami kierunku, w którym społeczność wokół niego skupiona, chciałaby aby się rozwijał.

Po pierwsze ma to być format zintegrowany i przeznaczony do wykorzystania w internecie, uniwersalny i działający na wielu platformach sprzętowych, od smartphone’a po superkomputer – stad też, wykorzystanie XML jako bazowej struktury tekstowej plików. Ma być zbudowany w taki sposób, aby zapewnić lekki rdzeń odpowiedzialny za wyświetlanie podstawowej grafiki 3D, który „obudować” można dowolna ilością dodatkowych modułów, a tym samym dopasować do wymagań danego projektu. Ma pozwolić na pisanie rozszerzeń także przez użytkowników, oraz na łatwą ich implementacje. Istotne jest również zachowanie wstecznej kompatybilności w VRML97 – każda przeglądarka obsługująca x3D powinna być w stanie przeczytać również pliki wrl. Cały stworzony standard jest oczywiście ogólnodostępny i może być zaimplementowany bez potrzeby wykupywania licencji – w przyszłości płatne natomiast ma być wystawienie certyfikatu zgodności stworzonego oprogramowania ze standardem (link).

Aby zadość uczynić postulatowi modularności, podzielono specyfikacje x3D na kilka profili. Ma to pozwolić na jedynie częściową implementacje w takich realizacjach, które nie potrzebują pełnej gamy funkcji oferowanych przez standard. Miałoby to również ograniczyć stopień skomplikowania oprogramowania wykorzystującego x3D oraz ułatwić jego użycie i rozpowszechnienie (link). Interchange jest podstawowym profilem, obejmującym trójwymiarową geometrie, teksturowanie, oświetlenie i animacje. W założeniu ma być wykorzystywany do przenoszenia danych (modeli) miedzy poszczególnymi aplikacjami oraz umożliwić ich prezentacje. Jest to najprostszy profil, który może być w prosty łatwy zintegrowany z oprogramowaniem. Kolejny zakres to Interactive, który rozszerza Interchange o możliwość wchodzenia w interakcje z prezentowanym otoczeniem. Dodano sensory zbliżenia i dotyku, timery, a także bardziej zaawansowane oświetlenie sceny. Profil Immersive pozwala na pełne zanurzenie w wirtualnym świecie – wprowadzono detektory kolizji, mgle, pełną obsługę dźwięku oraz możliwość używania skryptów. Ostatni pułap implementacji to profil Full, który zawiera wszystkie elementy specyfikacji x3D, łącznie z obsługa obiektów typu NURBS (powierzchnie opisane przy pomocy krzywych B-sklejanych – B-spline), animacji H-Anim (animacja humanoidalnych modeli) i komponentów GeoSpatial (modele opisane we współrzędnych geograficznych). Dodatkowo, zdefiniowano profile przeznaczone do wykorzystania w formacie MPEG-4 oraz do zapisywania danych z programów typu CAD.

Tak wygląda teoria, a precyzyjniej pisząc, taka jest specyfikacja standardu x3D. Kwestia istotna jest, jak (i czy w ogóle) założenia określone w standardzie zostały zaimplementowane – czy istnieje oprogramowanie zdolne wyświetlić plik x3D, który korzysta z wszystkich dobrodziejstw zdefiniowanych we wzorcowej specyfikacji? Prosta odpowiedz brzmi: na dzień dzisiejszy – nie istnieje. Żadna z dostępnych obecnie na rynku przeglądarek x3D, ani bibliotek programistycznych, nie obsługuje wszystkich obiektów, efektów i technologii opisanych w standardzie. Wiele z nich radzi sobie, lepiej lub gorzej, z profilem podstawowym, a nawet interaktywnym, żaden natomiast program nie może pochwalić się obsługa profilu pełnego (link). O ile brak aktualnie jednego kompleksowego rozwiązania, to poszczególne fragmenty specyfikacji zostały niezależnie od siebie zaimplementowane w rożnych programach.

W nieskończonych zasobach internetu wciąż można znaleźć ciekawe dzieła, jednak nie jest to format popularny, nie tworzy się nowych realizacji w VRMLu. W pewnym momencie wtyczki do odtwarzania plików .wrl zaimplementowane były w wiodących przeglądarkach, ale obecnie, jeśli chcemy przeżyć sentymentalną podroż i zobaczyć jak 3D w sieci wyglądało ‘onegdaj’, należy samemu zainstalować plugin lub pobrać zewnętrzną przeglądarkę VRML. Chociaż wiele firm, które starały się zaimplementować stworzona specyfikacje, upadało lub było wykupywanych, na rynku wciąż pozostało parę aplikacji zdolnych do wyświetlania takich plików, oraz otwartych projektów zaangażowanych w VRML.

Przełom 1998/1999 nie był łaskawy dla społeczności VRML. Najpierw SGI, które od początku zajmowało się rozwojem standardu i jego implementacja, z powodu problemów finansowych, sprzedaj swoja przeglądarkę oraz narzędzia do tworzenia światów .wrl z rodziny Cosmo (CosmoPlayer, CosmoWorlds). Tak samo firma Platinum, kupuje World View od firmy Intervista. Podobnie jak Cosmo Player był zintegrowany z Netscape’em, tak World View zawarty był w Internet Explorerze – ze względu na zmianę własności, obie przeglądarki w nowej wersji przestają natywnie obsługiwać VRML. Platinum planuje wydać Cosmo Player jako otwarte oprogramowanie (open source), ale wcześniej przejęte zostaje przez Computer Associates. Nowy właściciel nie zamierza opublikować kodu źródłowego, sam też zaprzestaje prac nad rozwojem odtwarzaczy (link).

Nie mając wsparcia ze strony Silicon Graphics, ani nie będąc obsługiwanym przez popularne przeglądarki internetowe, VRML „wypada z obiegu” i drastycznie traci na popularności. Internet jednak nie znosi próżni, zatem jego miejsce starają się wypełnić dwa formaty dostarczone przez gigantów rynku: Adobe proponuje Atmosphere, Microsoft stara się wypromować format Chrome.

W sieci wciąż dostępne są dedykowane przeglądarki oraz wtyczki umożliwiające obsługę elementów VRML osadzonych na stronach internetowych. Wszystkie programy obsługujące następce VRML – x3D są też w stanie wyświetlić pliki wrl (patrz: x3D). Istnieją także aplikacje służące jedynie do VRML – które, chociaż od jakiegoś czasu nie rozwijane, wciąż spełniają swoja role, i można je zastosować w popularnych przeglądarkach. Najpopularniejsze z nich to darmowy Cosmo Player oraz komercyjny Cortona 3D Viewer (link).

• VRML Plugin and Browser Detector: http://cic.nist.gov/vrml/vbdetect.html